MÓDERNISMI
Tímabil einkennast oftar en ekki af ákveðnum stílbrögðum sem koma meðal annars fram í byggingum. Hvernig byggingin er byggð, úr hvaða efnum, ásamt útlitslegum einkennum hennar gefa okkur oft vísbendingu um frá hvaða tíma hún er. Þannig getum við lesið í byggingar og staðsett þær í sögu- og samfélagslegu samhengi þar sem ákveðnir þættir endurspegla oftar en ekki tækni- og samfélagslegar forsendur á ólíkum tímaskeiðum.
Fyrir rúmlega 100 árum eða í kringum 1900 varð til stíll sem er kallaður módernismi. Það sem var einkennandi fyrir byggingar hannaðar í þessum stíl var einna helst ný efnisnotkun en gler, stál og steinsteypa urðu áberandi byggingarefni. Byggingar frá þessum tíma eru stílhreinar eða lausar við skraut og prjál sem höfðu einkennt fyrri alþjóðlega byggingarstíla. Viðhorf listamanna og þar með arkitekta gagnvart listaverkinu hafði snúist og þeir orðnir frjálsari undan gömlum reglum og gildum.
Ef þið hafið ferðast um stórborgir í Evrópu hafið þið eflaust séð ansi skrautlegar byggingar, torg og gosbrunna mögulega í klassískum- eða barrokk stíl. Þið hafið eflaust ekki séð slíkar byggingar á Íslandi vegna þess að á þeim tíma eða fyrir meira en 200 árum síðan var ekki farið að byggja með þessum hætti á Íslandi.
Þegar farið var að nota steypu í byggingar breyttist margt en steypa er einmitt efnið sem arkitektar á tímum módernismans voru svo hrifnir af að nota. Detta ykkur einhverjar bygginar á Íslandi í hug sem gerðar eru úr steypu?
Hrein form eða grunnform ásamt láréttum og lóðréttum línum voru áberandi hjá módernistunum. Það var líka hentugt að nota steypu í byggingar sem voru einfaldar í útliti. Þekkið þið grunnformin í tvívídd, ferning, ferhyrning, hring og þríhyrning? En í þrívídd, tening, kúlu, keilu, sívaling og píramída?
Hér að neðan skoðum við byggingar sem eiga það allar sameiginlegt að vera hannaðar eftir 1900 á Íslandi, byggðar úr steypu og hafa sterka formfræðilega ásýnd. Flest ykkar hafa eflaust séð þessar byggingar, jafnvel komið inn í þær.
Til kennara:
Til að byrja með er gaman að spjalla um og velta fyrir sér hvernig nútímalegar byggingar líta út. Hvað skilgreinir þær frá öðrum byggingum? Eru þær öðruvísi í laginu? Eru þær úr öðru efni? Jafnvel öðruvísi á litinn?
Módernismann má tengja við umfjöllun um grunnformin, hvað þau heita og hvernig þau líta út bæði í tvívídd og þrívídd.
Við hverja mynd hér að neðan má finna fróðleik sem nýta má í umfjöllum um byggingarnar. Umfjöllunin þarf ekki að vera flókin, síður en svo. Myndirnar tala sínu máli.
Verkefni: ef einingakubbar eru til í skólanum er gaman að leggja stutt verkefni fyrir nemendur þar sem þau eru beðin um að hanna sína eigin byggingu úr grunnformunum. Byggingin þarf að hafa fjórar hliðar og a.m.k. eina hæð. Á meðan verkefninu stendur er tilvalið að skoða kubbana sem nemendur eru að nota og rifja upp hvað formin heita.
Nánar um módernisma á Íslandi og formfræði:
Meira um Einar Sveinsson má finna hér.
Umfjöllun um Melaskóla í Steinsteypuöldinni má finna hér.
Vef um formfræði má finna hér.
Ágrip íslenskrar húsagerðarsögu fram til 1970, þar sem torfhúsum, steinhúsum, timbur- og steinsteypuhúsum eru gerð skil eftir byggingarstíl má finna hér.
Hægra megin má sjá inn í Guggenheim listasafnið í New York eftir Frank Lloyd Wright (byggt 1956). Guggenheim listasafnið er stílhreint í anda módernismans. Takið þið eftir því hvernig byggingar stíllinn hefur breyst frá því að kirkjan til vinstri var byggð á Ítalíu fyrir rúmum 200 árum.
Hvaða grunnformum takið þið eftir þegar þið horfið á bygginguna? Niðri var vinnustofa Einars en hann bjó uppi ásamt konu sinni. Sívalingurinn sem þið sjáið fyrir miðju geymir stiga sem leiðir upp í íbúð þeirra.
Hafið þið farið upp í turn á kirkjunni? Þar uppi er dásamlegt útsýni yfir Reykjavík. Þar sér maður svo vel hvernig húsin raðast upp allt í kring, ólíka liti og form.
Bakvið steypuna má sjá járnabindingu sem spilar stóran þátt í því að halda stuðlabergslaga súlunum uppi.
Hafið þið séð stuðlaberg? Haldið þið að arkitektinn, Guðjón Samúelsson, hafi nýtt sér útlit stuðlabergsins sem innblástur við hönnun á Hallgrímskirkju?
Guðjón Samúelsson hannaði kirkjuna sem var vígð 1940. Minnir hún ykkur á aðrar kirkjur sem þið hafið séð?
Arkitekt byggingarinnar var Einar Sveinsson. Byggingin var vígð 1957 og tók 7 ár að byggja hana. Einar vann sem húsameistari Reykjavíkur og hannaði því margar byggingar fyrir borgina svo sem Laugarnesskóla, Melaskóla og Langholtsskóla. Einar kom einnig að skipulagi borgarinnar og teiknaði fyrstu fjölbýlishúsin með nútímasniði við Hringbraut árið 1942.
Húsið er byggt í þremur áföngum 1942, 1946 og 1955-59. Það er ekki hannað á hefðbundinn hátt heldur er byggingin sköpunarverk myndhöggvarans Ásmundar Sveinssonar sem fékk þó aðstoð Einars Sveinssonar arkitekts við frágang uppdrátta.
Meira um bygginguna hér.
Fyrsti byggingarhlutinn, kúlan, er formuð sem jafnhliða ferningur með hálfri kúlu ofan á. Annar hlutinn, Pýramídarnir, markar stefnu sem framhlið að götunni.
